Besa: Kodi Shqiptar i Nderit

Fakte të shpejta: Besa do të thotë një zotim ose fjalë nderi që nuk duhet thyer. Ajo vjen nga e drejta zakonore e vjetër e Shqipërisë, Kanuni, dhe mbështet mikpritjen e famshme të vendit. Shprehja e saj më e festuar është strehimi i refugjatëve hebrenj gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur thuhet gjerësisht se Shqipëria e përfundoi luftën me më shumë hebrenj sesa e filloi.

Nëse kaloni kohë të vërtetë në Shqipëri, përfundimisht do të dëgjoni fjalën besa, zakonisht e thënë me një seriozitet të veçantë. Pas pothuajse katër vitesh këtu, kam arritur ta shoh atë si çelësin që zhbllokon shumë nga ajo që përndryshe duket befasuese në sjelljen shqiptare: mikpritja dërrmuese, besueshmëria e një premtimi, ndjenja se mbrojtja e një mysafiri është e panegociueshme. Ky udhëzues shpjegon se çfarë është besa dhe pse ajo ka ende rëndësi.

Çfarë do të thotë besa

Besa (ndonjëherë besë) përkthehet afërsisht si “besim”, “zotim” ose “fjalë nderi”, por përkthimi e nënvlerëson atë. Është detyrimi absolut për të mbajtur fjalën sapo të jetë dhënë. Të kesh besë do të thotë të jesh i besueshëm në kuptimin më të thellë; ta thyesh atë është një turp i thellë që historikisht njolloste jo vetëm një person, por të gjithë familjen e tij.

Është ndryshimi midis një premtimi të rastësishëm dhe një premtimi të shenjtë. Kur një shqiptar ju jep besën e tij, çështja është zgjidhur.

Nga vjen: Kanuni

Besa është një nga shtyllat qendrore të Kanunit, korpusit të së drejtës zakonore tradicionale shqiptare, më së shumti i lidhur me figurën mesjetare të Lekë Dukagjinit dhe i transmetuar gojarisht për shekuj, veçanërisht në malësitë e izoluara veriore. Kanuni rregullonte gjithçka, nga prona dhe martesa deri te mikpritja dhe zgjidhja e mosmarrëveshjeve, në vende dhe periudha ku shteti kishte ndikim të dobët.

Brenda Kanunit, mikpritja ka një status pothuajse të shenjtë. Një mysafir, mik, që hyn në shtëpinë tuaj, bie nën mbrojtjen tuaj, dhe besa juaj për ta mbajtur atë të sigurt peshon më shumë se pothuajse çdo gjë tjetër, madje edhe se grindjet e vjetra. Ana më e errët e të njëjtit kod, sistemi i gjakmarrjes, rrjedh gjithashtu nga këto detyrime nderi, megjithëse është zbehur jashtëzakonisht në Shqipërinë moderne.

Besa dhe shpëtimi i hebrenjve

Historia më e fuqishme moderne e besës është nga Lufta e Dytë Botërore. Kur pjesa më e madhe e Evropës po deportonte hebrenjtë, familjet shqiptare, myslimane dhe të krishtera njësoj, strehuan refugjatë hebrenj dhe i fshehën si mysafirë të mbrojtur. Shumë shqiptarë i shpjeguan veprimet e tyre thjesht si çështje bese: një mysafir kishte kërkuar strehim, dhe kjo ishte e gjitha.

Shqipëria citohet gjerësisht si një nga shumë pak vendet në Evropë që doli nga lufta me një popullsi hebraike më të madhe se para saj, dhe një numër shqiptarësh njihen ndër të Drejtët midis Kombeve në Yad Vashem. Cilado qoftë shifra e saktë, ky episod e kap besën më mirë se çdo përkufizim.

Besa në jetën e përditshme sot

Nuk do ta dëgjoni besën të thirret zyrtarisht shumë shpesh tani, por fryma e saj është kudo:

• Këmbëngulja për të ushqyer dhe kujdesur për mysafirët, e eksploruar në udhëzuesin tonë për zakonet shqiptare.
• Pritshmëria që një fjalë e dhënë do të mbahet, në biznes dhe në miqësi.
• Një ndjenjë e fortë e reputacionit personal dhe familjar.

Për një vizitor, efekti praktik është se shqiptarët shpesh do të bëjnë përpjekje vërtet befasuese për t’ju ndihmuar, për t’ju dhënë udhëzime duke ju shoqëruar atje, ose për të refuzuar pagesën për një mirësi. Kuptimi i besës ju ndihmon ta pranoni atë bujari me hir, në vend që të ndiheni në siklet.

Pyetje të bëra shpesh

Çfarë do të thotë besa në shqip?

Besa do të thotë një zotim ose fjalë nderi që nuk duhet thyer. Është detyrimi i detyrueshëm për të mbajtur premtimin e dikujt, dhe ajo qëndron në zemër të mikpritjes dhe besimit shqiptar.

Nga vjen koncepti i besës?

Nga Kanuni, e drejta zakonore tradicionale e Shqipërisë e lidhur me Lekë Dukagjinin, e cila i dha mikpritjes dhe mbajtjes së fjalës së dikujt një status pothuajse të shenjtë.

Si i ndihmoi besa hebrenjtë në Luftën e Dytë Botërore?

Familjet shqiptare strehuan refugjatë hebrenj si mysafirë të mbrojtur, duke cituar besën e tyre. Shqipëria përshkruhet gjerësisht si vendi që e përfundoi luftën me më shumë hebrenj se më parë, dhe disa shqiptarë nderohen në Yad Vashem.

A është besa ende e rëndësishme në Shqipërinë moderne?

Po, megjithëse rrallë thirret zyrtarisht. Fryma e saj jeton në mikpritjen e fortë, besueshmërinë dhe ndjenjën e nderit familjar të Shqipërisë.

Besa është një fije në një histori më të gjerë. Shihni përmbledhjen tonë të kulturës shqiptare.

Udhëzues të lidhur: Zakone dhe etiketa shqiptare, Kultura shqiptare, Feja në Shqipëri.